Đặt lịch khám
Các bệnh về tuyến yên nếu không được phát hiện và điều trị sớm sẽ gây nhiều hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe như rối loạn chuyển hóa, mất cân bằng hormone,…. Trong bài viết dưới đây, DiaB sẽ cung cấp cho bạn thông tin y khoa tổng quan về các bệnh lý này để bạn chủ động nhận biết và thăm khám kịp thời.
Tóm tắt nội dung
Tổng quan về bệnh tuyến yên
Đây là tuyến nội tiết chủ đạo có chức năng kiểm soát hoạt động của hầu hết các tuyến nội tiết khác của cơ thể. Tuyến yên có kích thước nhỏ bằng hạt đậu, nằm trong hố yên ở đáy não. Các hormon chính do tuyến yên tiết ra bao gồm:
- Thùy trước tuyến yên (chiếm 80% trọng lượng của tuyến yên) tiết ra 6 loại hormon chính: Hormon adrenocorticotropic (ACTH), hormon kích thích nang trứng và hormon tạo hoàng thể (gonadotropin), hormon tăng trưởng, prolactin và hormon kích thích tuyến giáp.
- Thùy sau tuyến yên chỉ sản sinh 2 loại hormon: Vasopressin (hormon chống lợi tiểu) và oxytocin (gây co thắt tử cung).
Các bệnh về tuyến yên xảy ra khi cấu trúc hoặc chức năng của tuyến nội tiết này bị thay đổi. Bệnh có thể khiến tuyến yên sản xuất không đủ hormon, tăng tiết hormon hoặc hình thành khối u gây ảnh hưởng đến mô tuyến yên và các cấu trúc lân cận.
Triệu chứng của các bệnh tuyến yên rất đa dạng, tùy thuộc vào loại hormon bị ảnh hưởng và nguyên nhân gây bệnh. Một số bệnh nhân gặp rối loạn kinh nguyệt, vô sinh, thay đổi cân nặng, mệt mỏi hoặc rối loạn tăng trưởng. Khối u tuyến yên có kích thước lớn có thể gây đau đầu, ảnh hưởng thị lực do chèn ép các cấu trúc xung quanh.
Các bệnh về tuyến yên thường gặp
Với vai trò quản lý phần lớn hệ nội tiết, bất kỳ tổn thương nào tại tuyến yên cũng gây mất cân bằng hormon nghiêm trọng. Dưới đây là các bệnh về tuyến yên phổ biến nhất:
Suy tuyến yên
Suy tuyến yên (hypopituitarism) làm giảm sản xuất hormon của một hoặc nhiều tuyến nội tiết trong cơ thể. Bệnh xuất hiện đột ngột hoặc tiến triển từ từ trong thời gian dài.
Nguyên nhân gây suy tuyến yên bao gồm:
- U tại tuyến yên hoặc u chèn ép vào tuyến yên ở sọ hầu, u tế bào thần kinh đệm.
- Phẫu thuật tại tuyến yên.
- Xạ trị đi qua tuyến yên như xạ trị đầu-mặt-cổ (điều trị u tuyến yên, ung thư vòm họng,…).
- Các bệnh lý khác tại tuyến yên như hội chứng Sheehan (suy giảm chức năng tuyến yên do mất máu quá nhiều sau sinh), đột quỵ tuyến yên do xuất huyết hoặc nhồi máu tuyến yên.
- Bệnh lý nhiễm khuẩn như lao, giang mai, viêm não, viêm màng não,…
- Các vấn đề về mạch máu như nghẽn mạch trong xoang, phình động mạch cảnh, viêm động mạch thái dương, xuất huyết não do chấn thương sọ não,….
Tùy vào mức độ thiếu hụt hormon mà suy tuyến yên có các triệu chứng lâm sàng khác nhau, xuất phát từ rối loạn hoạt động và chức năng của các tuyến mà tuyến yên chi phối.
Người bệnh sẽ mệt mỏi, kiệt sức, chóng mặt, thay đổi cân nặng, đau đầu, giảm ham muốn tình dục, rối loạn kinh nguyệt hoặc vô sinh. Ở trẻ em, suy giảm hormone tăng trưởng có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển chiều cao.
U tuyến yên
U tuyến yên thường là các khối u lành tính phát sinh từ tế bào thùy trước của tuyến yên, phát triển chậm và thường ít thay đổi về kích thước trong nhiều năm. Các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tỷ lệ mắc và tỷ lệ hiện mắc các khối u tuyến yên đang có xu hướng tăng lên trong dân số nói chung, dao động khoảng 1/1000.
U tuyến yên được phân thành 2 nhóm chính:
- U có chức năng: Sản xuất quá mức một loại hormon.
- U không có chức năng: Không gây tăng tiết hormon nhưng có thể gây triệu chứng do kích thước hoặc ảnh hưởng đến chức năng tuyến yên.
Các loại u tuyến yên phổ biến nhất là u tuyến tiết prolactin (50 – 60%), u tuyến yên không chức năng (20 – 40%), u tuyến tiết hormon tăng trưởng (10 – 15%) và u tuyến tiết adrenocorticotropin (5 – 8%). Tùy loại hormon được tăng tiết, người bệnh có thể xuất hiện rối loạn kinh nguyệt, tiết sữa bất thường, bệnh to đầu chi hoặc bệnh Cushing.
Khi khối u phát triển lớn, người bệnh có thể đau đầu, giảm thị lực hoặc giảm thị trường ngoại biên. Khối u cũng có thể làm tổn thương mô tuyến yên bình thường, dẫn đến suy giảm sản xuất hormon.
Cường tuyến yên
Cường tuyến yên là tình trạng tăng tiết quá mức một hay nhiều hormon. Đây thường là hậu quả của các tổn thương có khả năng tiết hormon, đặc biệt là u tuyến yên có chức năng.
Triệu chứng của cường tuyến yên phụ thuộc vào loại hormon tăng tiết. U tuyến yên tiết hormon tăng trưởng gây bệnh to đầu chi; u tiết ACTH gây hội chứng Cushing; u tiết prolactin gây tăng prolactin trong máu, rối loạn kinh nguyệt và tiết sữa bất thường.
Do đó, xác định nguyên nhân gây tăng hormon cần dựa vào triệu chứng, xét nghiệm nội tiết và kết quả chẩn đoán hình ảnh phù hợp. Chụp MRI thường được chỉ định để đánh giá tuyến yên khi nghi ngờ có khối u.
Bệnh to đầu chi
Bệnh to đầu chi (acromegaly) xảy ra khi cơ thể tăng tiết hormon tăng trưởng (GH) sau khi các đầu xương đã đóng. GH tăng cao kích thích gan sản xuất IGF-1, từ đó thúc đẩy sự phát triển của xương và nhiều mô trong cơ thể.
Hơn 90% trường hợp mắc bệnh to đầu chi có liên quan đến u tuyến yên sản xuất GH. Bệnh thường tiến triển từ từ nên những thay đổi về hình dạng cơ thể trở nên khó nhận biết trong giai đoạn đầu.
Các dấu hiệu bệnh to đầu chi bao gồm bàn tay, bàn chân to lên; thay đổi kích thước nhẫn hoặc giày; khuôn mặt thay đổi, hàm dưới phát triển, tăng khoảng cách giữa các răng, da dày và giọng nói trầm hơn. Người bệnh cũng có thể đau đầu hoặc gặp vấn đề về thị lực nếu khối u lớn gây chèn ép cấu trúc lân cận. Nếu không được điều trị sớm, nồng độ GH và IGF-1 cao có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe như đái tháo đường type 2, tăng huyết áp và bệnh tim mạch.
Hội chứng Cushing
Hội chứng Cushing xảy ra khi cơ thể tăng tiết cortisol trong thời gian dài. Nguyên nhân có thể do sử dụng glucocorticoid kéo dài hoặc cơ thể tự sản xuất quá nhiều cortisol.
Bệnh Cushing (hay Cushing disease) là thuật ngữ dùng để chỉ hội chứng Cushing xảy ra do khối u tuyến yên sản xuất quá nhiều ACTH. ACTH kích thích tuyến thượng thận sản xuất cortisol, dẫn đến tăng nồng độ hormon này trong cơ thể.
Triệu chứng đặc trưng của hội chứng Cushing bao gồm tăng cân (đặc biệt là vùng bụng, mặt và cổ), yếu cơ, da dễ bầm tím, rạn da màu tím, tăng huyết áp, rối loạn đường huyết. Ở phụ nữ, bệnh có thể gây rối loạn kinh nguyệt.
Cần phân biệt bệnh Cushing và hội chứng Cushing nói chung do không phải mọi trường hợp tăng cortisol đều xuất phát từ tuyến yên. Ngoài u tuyến yên, hội chứng Cushing còn liên quan đến u tuyến thượng thận, khối u sản xuất ACTH ngoài tuyến yên hoặc sử dụng glucocorticoid kéo dài.
Bệnh tuyến yên có nguy hiểm không?
Mức độ ảnh hưởng của bệnh tuyến yên phụ thuộc vào nguyên nhân, loại hormone bị rối loạn, kích thước và vị trí tổn thương. Một số biến chứng nghiêm trọng nếu không phát hiện và điều trị sớm các bệnh về tuyến yên như:
- Chèn ép thần kinh: Khối u lớn có thể chèn ép dây thần kinh thị giác gây nhìn mờ, giảm thị trường ngoại biên, mù lòa vĩnh viễn.
- Rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng: Mất cân bằng nội tiết kéo dài làm tăng nguy cơ đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, suy tim và loãng xương.
- Cơn suy thượng thận cấp: Suy tuyến yên làm giảm sản xuất ACTH dẫn đến thiếu cortisol cấp tính. Đây là tình trạng nguy hiểm do có thể gây tụt huyết áp nặng, hôn mê và tử vong nếu không được bù hormon kịp thời.
Vì vậy, người có các dấu hiệu nghi ngờ bệnh tuyến yên nên được thăm khám chuyên khoa nội tiết càng sớm càng tốt. Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm hormon, xét nghiệm chuyên sâu hoặc chụp MRI tuyến yên tùy trường hợp để xác định nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp về bệnh tuyến yên
Bệnh tuyến yên có chữa khỏi được không?
Khả năng điều trị và kiểm soát bệnh phụ thuộc vào loại bệnh và nguyên nhân gây bệnh tuyến yên. Bệnh có thể được kiểm soát tốt bằng thuốc, phẫu thuật, xạ trị hoặc liệu pháp thay thế hormon.
U tuyến yên có phải ung thư không?
Phần lớn khối u tuyến yên là lành tính và không di căn sang các cơ quan khác như ung thư. Tuy nhiên, u lành tính nếu phát triển lớn có thể chèn ép các cấu trúc xung quanh hoặc tiết quá nhiều hormon. Vì vậy, bệnh nhân vẫn cần thăm khám sớm để xác định loại khối u và đánh giá ảnh hưởng thị lực.
Bệnh tuyến yên có di truyền không?
Một số bệnh hoặc u tuyến yên có liên quan đến yếu tố di truyền như hội chứng đa u tuyến nội tiết (MEN1 – Multiple Endocrine Neoplasia type 1) hoặc u tuyến yên gia đình (FIPA).
Các bệnh về tuyến yên gây nhiều ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Hy vọng bài viết trên đây của DiaB đã cung cấp cho bạn những thông tin y khoa hữu ích về căn bệnh này. Nếu thấy bài viết hay và bổ ích, hãy chia sẻ cho bạn bè và người thân cùng biết nhé!
Thông tin trong bài viết được tổng hợp nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe và không thay thế ý kiến chuyên môn. Khi có vấn đề liên quan đến sức khỏe, hãy liên hệ với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được đánh giá và tư vấn phù hợp.
