Suy tuyến cận giáp: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị

Suy tuyến cận giáp là rối loạn nội tiết hiếm gặp khi cơ thể sản xuất không đủ hormone tuyến cận giáp (PTH), từ đó làm giảm canxi và tăng phospho trong máu. Người bệnh thường xuất hiện tê quanh miệng, tê đầu ngón tay, chuột rút hoặc co thắt cơ; trường hợp nặng dẫn đến co giật và rối loạn nhịp tim. Nhận biết đúng nguyên nhân và điều trị sớm giúp kiểm soát rối loạn khoáng chất, hạn chế biến chứng lâu dài. Cùng DIAB tìm hiểu chi tiết trong bài viết sau. 

Suy tuyến cận giáp là gì? 

Suy tuyến cận giáp là tình trạng tuyến cận giáp không sản xuất đủ hormone tuyến cận giáp (PTH), dẫn đến giảm canxi và tăng phospho trong máu. Đây là rối loạn nội tiết ảnh hưởng đến hoạt động của cơ, thần kinh, xương và tim khi cân bằng khoáng chất bị rối loạn.

Tuyến cận giáp gồm các tuyến nhỏ nằm gần tuyến giáp nhưng có chức năng khác biệt. PTH do tuyến cận giáp tiết ra giúp duy trì nồng độ canxi và phospho ổn định thông qua tác động lên xương, thận và thúc đẩy hoạt hóa vitamin D, qua đó hỗ trợ hấp thu canxi ở ruột. 

Khi PTH giảm, cơ thể khó duy trì cân bằng khoáng chất, dẫn đến hạ canxi máu và tăng phospho máu. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào mức giảm canxi và thời gian bệnh kéo dài. Người bệnh cần được theo dõi và điều trị phù hợp để kiểm soát triệu chứng và hạn chế biến chứng.

Nguyên nhân gây suy tuyến cận giáp 

Suy tuyến cận giáp xảy ra khi tuyến cận giáp không sản xuất đủ PTH. Nguyên nhân thường gặp nhất là tổn thương tuyến sau phẫu thuật vùng cổ; ngoài ra còn liên quan đến bệnh tự miễn, bất thường di truyền và rối loạn magie. 

• Phẫu thuật vùng cổ: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 75% trường hợp. Tuyến cận giáp hoặc mạch máu nuôi tuyến có thể bị tổn thương trong phẫu thuật tuyến giáp, tuyến cận giáp hoặc điều trị bệnh vùng đầu cổ.
• Bệnh tự miễn: Hệ miễn dịch tấn công tuyến cận giáp, khiến chức năng sản xuất PTH suy giảm. Tình trạng này đôi khi đi kèm các bệnh tự miễn nội tiết khác.
• Bất thường di truyền hoặc bẩm sinh: Một số người sinh ra không có tuyến cận giáp, tuyến phát triển không đầy đủ hoặc mang đột biến ảnh hưởng đến quá trình sản xuất PTH.
• Hạ magie máu nặng: Magie cần thiết cho quá trình tiết và hoạt động của PTH. Khi magie giảm nghiêm trọng, nồng độ PTH và canxi máu cũng giảm theo.
• Xạ trị hoặc tổn thương tuyến cận giáp: Xạ trị vùng đầu cổ hoặc một số bệnh hiếm gặp gây tổn thương mô tuyến cận giáp, từ đó làm suy giảm chức năng tuyến.

Triệu chứng suy tuyến cận giáp thường gặp 

Triệu chứng suy tuyến cận giáp chủ yếu liên quan đến hạ canxi máu và rối loạn hoạt động thần kinh – cơ. Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Tê hoặc châm chích quanh môi, đầu ngón tay, ngón chân.
• Chuột rút, đau hoặc co thắt cơ.
• Co cứng bàn tay, bàn chân hoặc cơ vùng mặt.
• Mệt mỏi, yếu sức.
• Đau đầu.
• Khó tập trung, suy giảm trí nhớ.
• Da khô, móng dễ gãy.
• Rối loạn nhịp tim.

Trường hợp hạ canxi nặng có thể xuất hiện co giật hoặc khó thở do co thắt thanh quản và cần được cấp cứu.

Suy tuyến cận giáp có nguy hiểm không? 

Suy tuyến cận giáp có thể nguy hiểm khi hạ canxi máu nặng hoặc bệnh kéo dài không được kiểm soát. Tình trạng này ảnh hưởng đến hoạt động của thần kinh, cơ, tim, thận và nhiều cơ quan khác.

Các biến chứng đáng chú ý gồm:

• Co thắt cơ và co giật: Hạ canxi làm tăng kích thích thần kinh – cơ, dẫn đến co cứng, co thắt hoặc co giật.
• Khó thở: Co thắt cơ vùng họng hoặc thanh quản gây cản trở hô hấp và cần được cấp cứu.
• Rối loạn nhịp tim: Canxi giảm nghiêm trọng ảnh hưởng đến hoạt động điện của tim, gây nhịp tim bất thường, ngất và trong trường hợp nặng ảnh hưởng chức năng tim.
• Tổn thương thận: Bệnh kéo dài và tình trạng tăng canxi niệu trong quá trình điều trị làm tăng nguy cơ sỏi thận, lắng đọng canxi ở thận và suy giảm chức năng thận.
• Đục thủy tinh thể: Rối loạn canxi – phospho kéo dài làm tăng nguy cơ hình thành đục thủy tinh thể.
• Lắng đọng canxi trong não: Canxi tích tụ tại một số vùng não gây rối loạn vận động, thăng bằng hoặc co giật.
• Ảnh hưởng xương, răng và phát triển ở trẻ: Bệnh xuất hiện sớm và kéo dài gây bất thường xương, men răng và quá trình phát triển.

Phần lớn nguy cơ được giảm đáng kể khi bệnh được chẩn đoán sớm, kiểm soát canxi phù hợp và theo dõi định kỳ. Người bệnh cần cấp cứu nếu xuất hiện co giật hoặc khó thở.

Chẩn đoán bệnh suy tuyến cận giáp

Chẩn đoán suy tuyến cận giáp dựa trên triệu chứng, tiền sử bệnh và xét nghiệm máu. Dấu hiệu điển hình là canxi máu thấp kèm PTH thấp hoặc thấp không tương xứng với mức hạ canxi, thường đi cùng phospho máu tăng. 

Bác sĩ thường xem xét:

• Tiền sử bệnh: Khai thác tiền sử phẫu thuật tuyến giáp hoặc vùng cổ, xạ trị, bệnh tự miễn, yếu tố di truyền và các triệu chứng như tê bì, chuột rút hoặc co cơ.
• Canxi và PTH: Đây là hai xét nghiệm quan trọng nhất. Khi canxi máu giảm, PTH bình thường phải tăng để đáp ứng. Vì vậy, PTH thấp hoặc vẫn trong giới hạn bình thường nhưng không tăng tương xứng với tình trạng hạ canxi gợi ý suy tuyến cận giáp.
• Phospho và magie: Suy tuyến cận giáp thường đi kèm phospho máu tăng. Magie cũng cần được kiểm tra vì hạ magie nặng làm giảm tiết và hoạt động của PTH.
• Vitamin D và chức năng thận: Giúp loại trừ các nguyên nhân khác gây hạ canxi và đánh giá những yếu tố ảnh hưởng đến cân bằng canxi – phospho.
• Canxi niệu: Xét nghiệm nước tiểu 24 giờ giúp xác định lượng canxi bài tiết qua thận, đặc biệt trong quá trình theo dõi điều trị lâu dài.
• Đánh giá biến chứng khi cần: Điện tâm đồ được chỉ định khi nghi ngờ hạ canxi ảnh hưởng đến nhịp tim. Chụp CT não được xem xét khi người bệnh có co giật, rối loạn vận động hoặc dấu hiệu thần kinh gợi ý lắng đọng canxi trong não. Chẩn đoán hình ảnh thận giúp phát hiện sỏi hoặc lắng đọng canxi tại thận.

Ngược lại, PTH tăng cao trong bối cảnh canxi máu thấp thường gợi ý các nguyên nhân khác như thiếu vitamin D hoặc tình trạng kháng PTH. Phân biệt đúng nguyên nhân giúp lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

Điều trị bệnh suy tuyến cận giáp

Điều trị suy tuyến cận giáp nhằm giảm triệu chứng hạ canxi, duy trì canxi máu ở mức phù hợp và hạn chế các biến chứng ở thận, tim hoặc thần kinh. Phác đồ được điều chỉnh dựa trên mức canxi, phospho, magie, chức năng thận và nguyên nhân gây bệnh.

Các phương pháp chính gồm:

• Bổ sung canxi và vitamin D hoạt tính: Đây là điều trị đầu tay đối với suy tuyến cận giáp mạn. Canxi giúp khắc phục tình trạng hạ canxi máu, trong khi vitamin D hoạt tính hỗ trợ tăng hấp thu canxi ở ruột. Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng nhưng tránh đưa canxi máu lên quá cao, từ đó hạn chế tăng canxi niệu và tổn thương thận.
• Điều chỉnh magie: Hạ magie làm giảm tiết và tác dụng của PTH, vì vậy cần được phát hiện và điều chỉnh khi có bất thường.
• Xử trí hạ canxi nặng: Người bệnh có co giật, co thắt cơ nghiêm trọng, rối loạn nhịp tim hoặc các biểu hiện hạ canxi cấp cần điều trị tại cơ sở y tế và theo dõi sát.
• Kiểm soát tăng canxi niệu: Khi lượng canxi bài tiết qua nước tiểu cao, bác sĩ điều chỉnh lượng canxi, vitamin D và chế độ ăn; một số trường hợp cần thêm thuốc phù hợp để giảm nguy cơ sỏi hoặc lắng đọng canxi ở thận.
• Liệu pháp hormone tuyến cận giáp: Được cân nhắc khi điều trị bằng canxi và vitamin D hoạt tính vẫn không kiểm soát tốt triệu chứng, phospho, canxi niệu hoặc chức năng thận. Tại Mỹ, palopegteriparatide đã được FDA phê duyệt để điều trị suy tuyến cận giáp ở người lớn; liều điều trị cần được cá thể hóa và theo dõi canxi máu chặt chẽ.

Trong quá trình điều trị, người bệnh cần xét nghiệm định kỳ canxi, phospho, magie, creatinine và canxi niệu. Việc tự tăng liều canxi hoặc vitamin D khi xuất hiện tê bì, chuột rút không được khuyến khích vì điều trị quá mức cũng làm tăng nguy cơ tăng canxi máu và tổn thương thận.

Chế độ ăn cho người bệnh suy tuyến cận giáp 

Chế độ ăn cho người suy tuyến cận giáp cần bảo đảm đủ canxi, kiểm soát phospho và duy trì dinh dưỡng cân đối. Đây là biện pháp hỗ trợ điều trị, không thay thế canxi, vitamin D hoạt tính hoặc thuốc được bác sĩ chỉ định.

• Bổ sung đủ canxi: Ưu tiên sữa, sữa chua, phô mai, đậu phụ giàu canxi, cá nhỏ ăn cả xương và một số rau xanh ít oxalate. Hướng dẫn châu Âu năm 2025 gợi ý người lớn không mang thai nhận khoảng 800 – 1.000 mg canxi nguyên tố mỗi ngày từ chế độ ăn.
• Phân bố lượng canxi trong ngày: Nên chia nguồn canxi qua các bữa thay vì bổ sung lượng lớn cùng lúc. Với canxi bổ sung trên 500 mg nguyên tố mỗi ngày, hướng dẫn khuyến nghị chia thành các liều nhỏ hơn để cải thiện khả năng hấp thu.
• Kiểm soát phospho khi phospho máu tăng: Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, thịt chế biến và đồ uống chứa phụ gia phosphate. Không cần kiêng quá mức các thực phẩm tự nhiên giàu phospho nếu xét nghiệm vẫn trong giới hạn mục tiêu. Canxi dùng cùng bữa ăn còn giúp giảm hấp thu một phần phospho từ thực phẩm.
• Hạn chế ăn quá mặn: Natri cao làm tăng thải canxi qua nước tiểu. Điều này đặc biệt quan trọng ở người có tăng canxi niệu hoặc nguy cơ sỏi thận.
• Uống đủ nước: Duy trì lượng nước phù hợp với nhu cầu và tình trạng tim, thận giúp hỗ trợ chức năng thận. Không nên áp dụng cố định một lượng nước cho tất cả người bệnh.
• Bảo đảm đủ magie và vitamin D: Magie tham gia vào hoạt động của PTH, còn vitamin D hỗ trợ hấp thu canxi. Việc bổ sung dạng viên cần dựa trên xét nghiệm và chỉ định của bác sĩ.
• Theo dõi xét nghiệm định kỳ: Ở người bệnh ổn định, canxi, phospho, magie và chức năng thận thường được kiểm tra mỗi 3 – 12 tháng; vitamin D mỗi 6 – 12 tháng và canxi niệu 24 giờ mỗi 6 – 24 tháng. Trường hợp chưa ổn định cần theo dõi thường xuyên hơn.

Suy tuyến cận giáp gây giảm PTH, làm rối loạn cân bằng canxi – phospho và ảnh hưởng đến cơ thể. Phát hiện sớm triệu chứng, xác định đúng nguyên nhân, điều trị và theo dõi giúp kiểm soát bệnh, hạn chế biến chứng. Nếu cần hỗ trợ xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp và quản lý các vấn đề chuyển hóa đi kèm, bạn có thể liên hệ DIAB để được bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng tư vấn.

Thông tin trong bài viết được tổng hợp nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe và không thay thế ý kiến chuyên môn. Khi có vấn đề liên quan đến sức khỏe, hãy liên hệ với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được đánh giá và tư vấn phù hợp.

Xem thêm:

• U tuyến giáp lành tính: Dấu hiệu, nguyên nhân và điều trị
• Bệnh tuyến giáp kiêng ăn gì? 7 Thực phẩm cần nên tránh
• Cách đọc kết quả siêu âm tuyến giáp dễ hiểu cho người mới

Nguồn tham khảo:

• https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hypoparathyroidism/symptoms-causes/syc-20355375
• https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22672-hypoparathyroidism
• https://www.msdmanuals.com/vi/professional/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-n%E1%BB%99i-ti%E1%BA%BFt-v%C3%A0-chuy%E1%BB%83n-h%C3%B3a/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-tuy%E1%BA%BFn-c%E1%BA%ADn-gi%C3%A1p/suy-tuy%E1%BA%BFn-c%E1%BA%ADn-gi%C3%A1p