Đặt lịch khám
Thừa cân béo phì không chỉ là vấn đề về ngoại hình mà còn là dấu hiệu cảnh báo cho hàng loạt nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn. Nếu không được kiểm soát sớm, thừa cân béo phì có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường, tim mạch, gan nhiễm mỡ và nhiều vấn đề chuyển hóa khác. Vậy làm sao để nhận biết sớm các dấu hiệu và giảm cân đúng cách, an toàn? Cùng DiaB tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Tóm tắt nội dung
Thừa cân béo phì là gì?
Thừa cân béo phì là tình trạng cơ thể tích trữ lượng mỡ vượt mức cần thiết, khiến cân nặng cao hơn so với mức phù hợp với chiều cao và thể trạng. Tình trạng này không hình thành trong thời gian ngắn mà thường là kết quả của sự mất cân bằng kéo dài giữa năng lượng nạp vào và năng lượng tiêu hao, kết hợp với nhiều yếu tố khác như di truyền, lối sống và nội tiết.
Một trong những cách đánh giá phổ biến và dễ áp dụng nhất là dựa vào chỉ số khối cơ thể (BMI – Body Mass Index), được tính bằng cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m). Đây là công cụ sàng lọc ban đầu được sử dụng rộng rãi trong y tế nhờ tính đơn giản, dễ đo lường tại nhà hoặc trong các lần thăm khám.
Theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chỉ số BMI được chia thành các mức sau:
| Phân loại | BMI (kg/m²) |
| Cân nặng thấp (gầy) | < 18,5 |
| Bình thường | 18,5 – 24,9 |
| Thừa cân | ≥ 25 |
| Tiền béo phì | 25 – 29,9 |
| Béo phì độ I | 30 – 34,9 |
| Béo phì độ II | 35 – 39,9 |
| Béo phì độ III | ≥ 40 |
Tuy nhiên, BMI chỉ mang tính tham khảo vì không phản ánh trực tiếp lượng mỡ trong cơ thể mà chỉ dựa trên tỷ lệ cân nặng và chiều cao. Chỉ số này không phân biệt được đâu là khối lượng cơ, đâu là khối lượng mỡ, cũng không cho biết mỡ phân bố ở vùng nào trên cơ thể. Vì vậy, người có nhiều cơ bắp, chẳng hạn như vận động viên hoặc người tập luyện thể hình thường xuyên, cũng có thể sở hữu BMI cao nhưng không nhất thiết bị béo phì.
Thực trạng thừa cân béo phì đang nhận được nhiều sự quan tâm trong những năm gần đây bởi tình trạng này có liên quan đến hàng loạt bệnh mạn tính, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và tuổi thọ. Nguy cơ thường đáng chú ý hơn khi mỡ tập trung nhiều ở vùng bụng, do đây là loại mỡ nội tạng có liên hệ chặt chẽ với các rối loạn chuyển hóa hơn so với mỡ tích tụ ở các vùng khác trên cơ thể.
Các dấu hiệu nhận biết có nguy cơ béo phì
Một dấu hiệu dễ nhận biết là cân nặng tăng dần, vòng eo lớn hoặc quần áo trở nên chật hơn trong thời gian ngắn. Theo tiêu chuẩn thường được sử dụng tại Việt Nam:
- Nam: vòng eo trên 90 cm
- Nữ: vòng eo trên 80 cm
Bên cạnh thay đổi về cân nặng, một số biểu hiện sau cũng có thể xuất hiện:
- Nhanh mệt khi vận động
- Đau lưng hoặc khớp
- Ngủ ngáy, khó thở khi ngủ
- Huyết áp tăng
Ở phụ nữ, rối loạn kinh nguyệt cũng là dấu hiệu nên được lưu ý, đặc biệt khi đi kèm tăng cân kéo dài.
Điều quan trọng là không nên chỉ nhìn vào ngoại hình để tự kết luận. Nếu cân nặng tăng không rõ nguyên nhân hoặc việc giảm cân gặp nhiều khó khăn, bạn nên kiểm tra BMI, vòng eo và trao đổi với nhân viên y tế để có đánh giá phù hợp.
Thừa cân béo phì gây ra những bệnh gì?
Bệnh thừa cân béo phì ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể. Đặc biệt, lượng mỡ dư thừa và mỡ vùng bụng có liên quan đến nguy cơ rối loạn đường huyết, huyết áp, mỡ máu, bệnh tim mạch và nhiều vấn đề chuyển hóa khác
Đái tháo đường type 2
Mỡ thừa làm cơ thể giảm độ nhạy với insulin, từ đó làm tăng nguy cơ kháng insulin và đái tháo đường type 2. Theo NIDDK, phần lớn người mắc đái tháo đường type 2 thuộc nhóm thừa cân hoặc béo phì.
Kiểm soát cân nặng vì vậy không chỉ giúp cải thiện vóc dáng mà còn góp phần giảm nguy cơ rối loạn đường huyết. Với người có nguy cơ cao, giảm một phần cân nặng ban đầu mang lại lợi ích đáng kể cho sức khỏe.
Bệnh tim mạch và tăng huyết áp
Cân nặng dư thừa thường đi kèm với nguy cơ tăng huyết áp, đường huyết và cholesterol bất thường. Những yếu tố này tạo thêm áp lực cho tim, khiến tim phải hoạt động vất vả hơn để bơm máu đi khắp cơ thể.
Về lâu dài, sự kết hợp của các yếu tố này làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh mạch vành, suy tim và đột quỵ. Đây cũng là lý do vì sao theo dõi huyết áp và mỡ máu thường được khuyến nghị song song với việc kiểm soát cân nặng.
Gan nhiễm mỡ
Khi lượng mỡ dư thừa vượt quá khả năng dự trữ của mô mỡ, mỡ gây ra tích tụ tại gan và dẫn đến bệnh gan nhiễm mỡ. Tình trạng này ở giai đoạn đầu thường không gây triệu chứng rõ ràng nên dễ bị bỏ qua.
Nếu kéo dài, tổn thương gan sẽ tiến triển thành viêm gan, xơ gan hoặc các biến chứng nghiêm trọng hơn. Vì vậy, kiểm soát cân nặng và chuyển hóa được xem là một phần quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe gan.
Thoái hóa khớp và các vấn đề xương khớp
Trọng lượng cơ thể lớn tạo thêm áp lực đáng kể lên đầu gối, hông và vùng lưng, đặc biệt trong các hoạt động chịu tải như đi lại, leo cầu thang hoặc đứng lâu. Chỉ cần tăng thêm vài kilôgam cũng có thể khiến lực tác động lên khớp gối tăng lên gấp nhiều lần so với mức bình thường mỗi khi vận động. Lâu ngày, áp lực này sẽ đẩy nhanh quá trình bào mòn sụn khớp, khiến lớp đệm tự nhiên giữa các đầu xương dần mỏng đi và mất đi khả năng giảm xóc vốn có.
Hậu quả là nguy cơ thoái hóa khớp tăng lên, kèm theo các biểu hiện như đau nhức, cứng khớp vào buổi sáng hoặc sau khi ngồi lâu, phát ra tiếng lục cục khi cử động và hạn chế biên độ vận động. Ngoài khớp gối, vùng lưng dưới cũng thường chịu ảnh hưởng do phải nâng đỡ trọng lượng dư thừa trong thời gian dài, dẫn đến đau lưng mạn tính hoặc thay đổi tư thế đi đứng để bù trừ.
Những vấn đề này không chỉ gây khó chịu mà còn khiến người bệnh ngại vận động, từ đó tạo thành vòng luẩn quẩn: ít vận động khiến cân nặng khó kiểm soát hơn, trong khi cân nặng tăng lại làm khớp tổn thương nặng thêm, ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng cuộc sống hàng ngày.
Rối loạn chuyển hóa
Béo phì thường liên quan đến hội chứng chuyển hóa, trong đó thường xuất hiện đồng thời vòng eo lớn, triglyceride cao, huyết áp tăng, đường huyết lúc đói cao hoặc HDL cholesterol thấp. Khi nhiều yếu tố này cùng xuất hiện trên một người, nguy cơ bệnh tim mạch và đái tháo đường sẽ tăng lên đáng kể so với khi chỉ có một yếu tố đơn lẻ.
Đây cũng là lý do nguyên nhân thừa cân béo phì cần được nhìn nhận toàn diện thay vì quy hết về chế độ ăn. Không phải ai tăng cân cũng chỉ vì ăn nhiều; di truyền, tuổi tác, hormone, thuốc đang sử dụng, giấc ngủ, căng thẳng và mức độ vận động đều có thể ảnh hưởng đến cân nặng.
Ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản và nội tiết
Cân nặng dư thừa gây ảnh hưởng đến hormone và chức năng sinh sản ở cả nam và nữ. Sự mất cân bằng nội tiết do mỡ thừa gây ra sẽ tác động đến nhiều khía cạnh khác nhau của sức khỏe sinh sản.
Một số người có thể gặp rối loạn kinh nguyệt, giảm khả năng sinh sản hoặc các vấn đề về chức năng tình dục. Ở phụ nữ, tình trạng này đôi khi còn liên quan đến hội chứng buồng trứng đa nang, vốn cũng có mối liên hệ hai chiều với cân nặng.
Phương pháp giảm cân an toàn cho người thừa cân, béo phì
Nguyên nhân thừa cân béo phì ở mỗi người không giống nhau nên cách giảm cân cũng không nên áp dụng một công thức cho tất cả. Mục tiêu quan trọng là tạo ra mức thâm hụt năng lượng vừa phải nhưng vẫn bảo đảm cơ thể nhận đủ dưỡng chất.
Trong ăn uống, nên lưu ý:
- Ưu tiên: rau xanh, trái cây phù hợp, thực phẩm giàu protein, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo lành mạnh
- Hạn chế: nước ngọt, đồ ăn nhiều đường, thực phẩm chế biến sẵn và món nhiều chất béo bão hòa
Về vận động, người trưởng thành nên hướng tới:
- Ít nhất 150 phút hoạt động aerobic cường độ vừa mỗi tuần
- Kết hợp các bài tập tăng cường cơ bắp từ 2 ngày mỗi tuần
Bạn bắt đầu bằng những việc đơn giản như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc tập các bài phù hợp với thể trạng. Giảm cân cũng cần đi cùng giấc ngủ đủ, kiểm soát căng thẳng và duy trì thói quen ăn uống ổn định. Tốc độ giảm cân từ khoảng 0,45–0,9 kg mỗi tuần thường được xem là mức từ từ, dễ duy trì hơn so với việc ép cân quá nhanh.
Nếu đã điều chỉnh ăn uống và vận động nhưng cân nặng vẫn khó kiểm soát, bạn nên trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân và lựa chọn phương pháp phù hợp. Không nên tự ý sử dụng thuốc giảm cân hoặc áp dụng chế độ nhịn ăn cực đoan.
Câu hỏi thường gặp
BMI bao nhiêu là béo phì?
Theo phân loại BMI dành cho người châu Á, BMI từ 25 trở lên thuộc nhóm béo phì. Tuy vậy, BMI chỉ là một chỉ số sàng lọc và cần được xem xét cùng vòng eo, tỷ lệ mỡ, bệnh lý đi kèm và các yếu tố sức khỏe khác.
Giảm bao nhiêu kg mỗi tháng là an toàn?
Không có một con số phù hợp tuyệt đối cho tất cả mọi người. Tốc độ khoảng 0,45-0,9 kg mỗi tuần, tương đương khoảng 2-4 kg mỗi tháng, thường được xem là mức giảm từ từ; người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đặt mục tiêu giảm cân.
Vì sao tôi ăn ít nhưng vẫn tăng cân?
Cân nặng không chỉ phụ thuộc vào lượng thức ăn nhìn thấy trong mỗi bữa. Tổng năng lượng từ đồ uống, món ăn vặt, mức độ vận động, giấc ngủ, stress, hormone, di truyền, tuổi tác và một số loại thuốc đều có thể ảnh hưởng đến quá trình kiểm soát cân nặng.
Thực trạng thừa cân béo phì cho thấy kiểm soát cân nặng nên được xem là một phần của chăm sóc sức khỏe lâu dài thay vì chỉ nhằm cải thiện ngoại hình. Nếu thấy bài viết hữu ích, hãy chia sẻ nội dung của DiaB đến người thân, bạn bè để cùng nhau chủ động nhận biết nguy cơ và xây dựng lối sống khỏe mạnh hơn.
Thông tin trong bài viết được tổng hợp nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe và không thay thế ý kiến chuyên môn. Khi có vấn đề liên quan đến sức khỏe, hãy liên hệ với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được đánh giá và tư vấn phù hợp.
Nguồn tham khảo:
