Đặt lịch khám
Tuyến yên nằm sâu ở đáy não và có kích thước rất nhỏ, nhưng lại kiểm soát nhiều hormone quan trọng của cơ thể. Hoạt động bất thường của tuyến này có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng, sinh sản, chuyển hóa và chức năng của nhiều tuyến nội tiết khác. Bài viết dưới đây của DIAB sẽ giúp bạn hiểu rõ vị trí, cấu tạo, chức năng và các bệnh thường gặp.
Tóm tắt nội dung
Tuyến yên là gì?
Tuyến yên là một tuyến nội tiết nhỏ nằm ở đáy não, có nhiệm vụ sản xuất hoặc giải phóng nhiều hormone quan trọng và điều hòa hoạt động của các tuyến nội tiết khác. Đây là bộ phận liên kết chặt chẽ với vùng dưới đồi, giúp kiểm soát nhiều chức năng như tăng trưởng, chuyển hóa, sinh sản và cân bằng nước trong cơ thể.
Tuyến yên có kích thước khoảng bằng hạt đậu và được chia chủ yếu thành thùy trước và thùy sau. Thùy trước sản xuất các hormone như GH, TSH, ACTH, FSH, LH và prolactin; trong khi thùy sau dự trữ và giải phóng ADH cùng oxytocin được tạo ra ở vùng dưới đồi.
Do kiểm soát nhiều trục nội tiết, bất thường tại tuyến yên sẽ ảnh hưởng đồng thời đến tuyến giáp, tuyến thượng thận, buồng trứng, tinh hoàn và quá trình tăng trưởng. Các rối loạn thường gặp gồm u tuyến yên, suy tuyến yên và tình trạng tăng hoặc giảm tiết một số hormon tuyến yên.
Vị trí của tuyến yên
Vị trí tuyến yên nằm ở đáy não, ngay bên dưới vùng dưới đồi và phía sau sống mũi. Tuyến nằm trong một hốc xương nhỏ của xương bướm gọi là hố yên (sella turcica), đồng thời nối với vùng dưới đồi qua cuống tuyến yên.
Vị trí này giúp tuyến yên nhận tín hiệu điều hòa trực tiếp từ vùng dưới đồi và truyền tín hiệu hormone đến nhiều tuyến nội tiết khác. Phía trên là giao thoa thị giác, còn hai bên có nhiều mạch máu và dây thần kinh quan trọng.
Do nằm gần giao thoa thị giác, u tuyến yên khi phát triển lớn gây chèn ép và ảnh hưởng đến thị lực. Khi nghi ngờ bất thường, bác sĩ thường kết hợp xét nghiệm hormone với chụp cộng hưởng từ (MRI) để đánh giá cấu trúc và vị trí tổn thương.
Cấu tạo của tuyến yên
Về cấu tạo, tuyến yên gồm thùy trước, thùy giữa và thùy sau, mỗi phần có đặc điểm mô học và chức năng riêng. Trong đó, thùy trước và thùy sau đảm nhiệm phần lớn hoạt động nội tiết của tuyến.
Thùy trước tuyến yên
Thùy trước tuyến yên, hay adenohypophysis, chiếm phần lớn thể tích tuyến và trực tiếp tổng hợp nhiều hormone quan trọng như GH, TSH, ACTH, FSH, LH và prolactin.
Các hormone này tham gia điều hòa tăng trưởng, hoạt động tuyến giáp, tuyến thượng thận, chức năng sinh sản và tiết sữa. Hoạt động của thùy trước chịu sự kiểm soát của vùng dưới đồi thông qua hệ mạch cửa tuyến yên.
Thùy giữa tuyến yên
Thùy giữa tuyến yên, hay pars intermedia, nằm giữa thùy trước và thùy sau. Ở người trưởng thành, phần này rất nhỏ và kém phát triển. Thùy giữa có liên quan đến quá trình xử lý tiền chất POMC và tạo ra một số peptide như MSH, nhưng vai trò sinh lý độc lập ở người tương đối hạn chế.
Thùy sau tuyến yên
Thùy sau tuyến yên, hay neurohypophysis, chủ yếu gồm mô thần kinh và liên hệ trực tiếp với vùng dưới đồi. Phần này không trực tiếp tổng hợp ADH và oxytocin mà có nhiệm vụ dự trữ, sau đó giải phóng hai hormone này vào máu. ADH giúp điều hòa lượng nước trong cơ thể, còn oxytocin tham gia co bóp tử cung khi chuyển dạ và phản xạ tống sữa sau sinh.
Chức năng của tuyến yên với cơ thể
Tuyến yên có vai trò điều hòa nhiều hoạt động quan trọng thông qua việc sản xuất hoặc giải phóng các hormone tác động lên tuyến giáp, tuyến thượng thận, cơ quan sinh dục và nhiều mô khác. Nhờ đó, tuyến tham gia kiểm soát tăng trưởng, chuyển hóa, sinh sản, tiết sữa và cân bằng nước.
Các chức năng chính gồm:
- Điều hòa tăng trưởng: Hormone GH thúc đẩy sự phát triển của xương và mô, đặc biệt ở trẻ em.
- Kiểm soát tuyến giáp: TSH kích thích tuyến giáp sản xuất hormone T3 và T4, góp phần điều chỉnh chuyển hóa.
- Tác động lên tuyến thượng thận: ACTH kích thích vỏ thượng thận sản xuất cortisol, liên quan đến đáp ứng stress và chuyển hóa.
- Kiểm soát chức năng sinh sản: FSH và LH tham gia điều hòa phóng noãn, chu kỳ kinh nguyệt, sản xuất hormone sinh dục và tinh trùng.
- Hỗ trợ tiết sữa: Prolactin kích thích tuyến vú sản xuất sữa sau sinh.
- Duy trì cân bằng nước: ADH được thùy sau tuyến yên giải phóng, giúp thận giữ nước và ổn định lượng dịch trong cơ thể.
- Tham gia chuyển dạ và cho con bú: Oxytocin hỗ trợ co bóp tử cung khi sinh và phản xạ tống sữa.
Các hormon tuyến yên phối hợp chặt chẽ với vùng dưới đồi và các tuyến nội tiết khác để duy trì hoạt động ổn định của cơ thể. Khi quá trình này bị rối loạn, nhiều chức năng như tăng trưởng, sinh sản, chuyển hóa và cân bằng nước có thể cùng bị ảnh hưởng.
Các bệnh liên quan tuyến yên thường gặp
Rối loạn tuyến yên xảy ra khi tuyến sản xuất quá nhiều hoặc quá ít hormone, xuất hiện khối u hoặc bị tổn thương do nhiều nguyên nhân khác nhau. Các bệnh về tuyến yên ảnh hưởng đến tăng trưởng, chuyển hóa, sinh sản, huyết áp và cân bằng nước, tùy loại hormone bị rối loạn.
Suy tuyến yên
Suy tuyến yên là tình trạng không sản xuất đủ một hoặc nhiều hormone cần thiết. Nguyên nhân thường liên quan đến u tuyến yên, phẫu thuật, xạ trị, chấn thương sọ não hoặc tổn thương vùng dưới đồi – tuyến yên.
Tùy loại hormone bị thiếu, người bệnh thường gặp mệt mỏi, giảm ham muốn, rối loạn kinh nguyệt, huyết áp thấp hoặc chậm phát triển chiều cao ở trẻ. Thiếu hormone tăng trưởng ở trẻ trước đây đôi khi được gọi là lùn tuyến yên.
U tuyến yên
U tuyến yên phần lớn là khối u lành tính, có thể tiết hormone hoặc không tiết hormone. Một số u làm tăng prolactin, GH hoặc ACTH, dẫn đến rối loạn kinh nguyệt, ảnh hưởng sinh sản, bệnh to đầu chi hoặc bệnh Cushing.
Khi khối u phát triển lớn, tình trạng chèn ép phần tuyến yên bình thường và giao thoa thị giác có thể gây thiếu hormone, đau đầu hoặc giảm thị lực.
Bệnh Cushing
Bệnh Cushing xảy ra khi một u tuyến yên tiết quá nhiều ACTH, khiến tuyến thượng thận tăng sản xuất cortisol trong thời gian dài. Người bệnh thường có biểu hiện tăng tích mỡ vùng mặt và thân, yếu cơ, tăng huyết áp, da dễ bầm hoặc xuất hiện rạn da đỏ tím.
Cần phân biệt bệnh Cushing và hội chứng Cushing, vì hội chứng này còn liên quan đến sử dụng glucocorticoid kéo dài hoặc các nguyên nhân khác ngoài tuyến yên.
Bệnh tiểu đường
Bệnh tiểu đường không phải là bệnh nguyên phát của tuyến yên, nhưng một số rối loạn hormon tuyến yên ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết. Chẳng hạn, dư thừa GH trong bệnh to đầu chi hoặc tăng cortisol trong bệnh Cushing làm tăng đề kháng insulin và khiến glucose máu tăng.
Chấn thương sọ não
Chấn thương sọ não không phải bệnh của tuyến yên nhưng có thể gây tổn thương tuyến yên, cuống tuyến yên hoặc vùng dưới đồi, từ đó dẫn đến rối loạn bài tiết hormone.
Hậu quả thường gặp là suy tuyến yên hoặc thiếu GH, ACTH, TSH, FSH và LH, với các biểu hiện như mệt mỏi, giảm ham muốn, rối loạn kinh nguyệt, thay đổi cân nặng hoặc chậm tăng trưởng ở trẻ. Một số rối loạn xuất hiện muộn sau chấn thương nên cần được đánh giá khi có triệu chứng nghi ngờ.
Tuyến yên là tuyến nội tiết nhỏ nhưng giữ vai trò quan trọng trong điều hòa tăng trưởng, chuyển hóa, sinh sản và hoạt động của nhiều tuyến khác. Khi chức năng bị rối loạn, cơ thể xuất hiện nhiều biểu hiện liên quan đến hormone và chuyển hóa. Nếu gặp vấn đề về đường huyết, chuyển hóa hoặc nghi ngờ rối loạn nội tiết, hãy liên hệ DIAB để được tư vấn phù hợp.
Thông tin trong bài viết được tổng hợp nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe và không thay thế ý kiến chuyên môn. Khi có vấn đề liên quan đến sức khỏe, hãy liên hệ với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được đánh giá và tư vấn phù hợp.
Xem thêm:
- Nội tiết là gì? Chức năng, vai trò và dấu hiệu rối loạn
- Yếu tố di truyền ảnh hưởng đến đái tháo đường type 1 như thế nào?
- Dấu hiệu cảnh báo đái tháo đường type 1 ở trẻ em mà ba mẹ cần chú ý
Nguồn tham khảo:
