Cách xử trí tăng đường huyết an toàn tại nhà

Cách xử trí tăng đường huyết đúng cách giúp kiểm soát chỉ số đường huyết, hạn chế tình trạng mất nước và giảm nguy cơ xảy ra biến chứng. Khi đường huyết tăng cao, người bệnh cần biết cách kiểm tra, bổ sung nước và theo dõi tình trạng cơ thể thay vì tự ý dùng thêm thuốc. DiaB hướng dẫn những bước xử trí an toàn có thể thực hiện tại nhà và những dấu hiệu cần đi khám hoặc cấp cứu kịp thời.

Tăng đường huyết là gì?

Tăng đường huyết là tình trạng lượng glucose trong máu cao hơn mức mục tiêu. Glucose là nguồn năng lượng quan trọng của cơ thể, nhưng khi không được đưa vào tế bào và sử dụng hiệu quả, lượng đường có thể tích tụ trong máu.

Tình trạng này thường gặp ở người mắc đái tháo đường type 1 hoặc đái tháo đường type 2, đặc biệt khi việc điều trị, chế độ ăn uống, vận động hoặc kiểm soát bệnh chưa phù hợp. Tuy nhiên, tăng đường huyết cũng có thể xuất hiện khi cơ thể bị nhiễm trùng, căng thẳng, mắc bệnh cấp tính hoặc sử dụng một số thuốc như corticosteroid.

Tăng đường huyết có thể diễn ra trong thời gian ngắn hoặc kéo dài. Nếu chỉ số tăng nhẹ trong thời gian ngắn, tình trạng này đôi khi chưa gây vấn đề nghiêm trọng. Ngược lại, đường huyết tăng cao kéo dài hoặc tăng rất cao có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm, trong đó có nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA).

Mức đường huyết mục tiêu không giống nhau ở tất cả mọi người. Theo CDC, mức tham khảo phổ biến ở nhiều người mắc đái tháo đường là 80–130 mg/dL trước bữa ăn và dưới 180 mg/dL sau khi bắt đầu ăn khoảng 2 giờ. Tuy nhiên, mục tiêu cụ thể cần được bác sĩ xác định dựa trên tuổi, tình trạng sức khỏe và phác đồ điều trị.

Những nguyên nhân khiến đường huyết tăng cao

Có nhiều nguyên nhân khiến đường huyết tăng cao và đôi khi nhiều yếu tố xảy ra cùng lúc. Việc xác định nguyên nhân giúp người bệnh điều chỉnh thói quen phù hợp và biết khi nào cần trao đổi với bác sĩ.

Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

• Quên hoặc dùng thuốc điều trị không đúng hướng dẫn: Bỏ liều, dùng không đủ thuốc hoặc thay đổi liều mà chưa có chỉ định có thể khiến đường huyết khó kiểm soát.
• Ăn nhiều carbohydrate hoặc thực phẩm chứa nhiều đường: Khẩu phần chứa nhiều tinh bột, bánh kẹo, nước ngọt và các thực phẩm giàu carbohydrate có thể làm glucose máu tăng.
• Ít vận động: Giảm mức độ hoạt động thể chất so với thông thường có thể khiến việc kiểm soát đường huyết trở nên khó khăn hơn.
• Căng thẳng: Stress về thể chất hoặc tinh thần có thể ảnh hưởng đến hormone và làm đường huyết tăng.
• Mắc bệnh hoặc nhiễm trùng: Khi cơ thể bị bệnh, hormone stress được giải phóng có thể khiến đường huyết tăng và khó kiểm soát hơn.
• Sử dụng một số loại thuốc: Corticosteroid và một số thuốc khác có thể ảnh hưởng đến lượng đường trong máu.
• Điều trị hoặc phẫu thuật: Một số phương pháp điều trị, phẫu thuật hoặc tình trạng căng thẳng thể chất cũng có thể làm đường huyết tăng.

Đặc biệt, người đang sử dụng insulin cần chú ý đến cách bảo quản và sử dụng thuốc. Insulin bị hỏng do bảo quản không phù hợp hoặc sử dụng sai cách có thể khiến hiệu quả kiểm soát đường huyết giảm.

Dấu hiệu nhận biết tăng đường huyết

Các triệu chứng tăng đường huyết có thể xuất hiện từ từ nên không phải ai cũng nhận biết ngay. Một số người chỉ phát hiện đường huyết cao khi kiểm tra bằng máy đo hoặc trong quá trình khám sức khỏe.

Những biểu hiện thường gặp gồm:

• Khát nước nhiều hơn bình thường.
• Khô miệng, da khô.
• Đi tiểu thường xuyên, đặc biệt có thể tiểu nhiều hơn về đêm.
• Cảm thấy mệt mỏi, yếu sức hoặc thiếu năng lượng.
• Đói nhiều hơn bình thường.
• Nhìn mờ.
• Buồn ngủ.
• Vết thương lâu lành hoặc dễ bị nhiễm trùng khi đường huyết tăng kéo dài.

Khi đường huyết tăng nghiêm trọng, người bệnh có thể xuất hiện buồn nôn, nôn, đau bụng, khó thở, hơi thở có mùi trái cây, lú lẫn hoặc buồn ngủ nhiều. Đây không còn là những biểu hiện nên theo dõi đơn thuần tại nhà mà có thể liên quan đến DKA hoặc một biến chứng cấp tính khác.

Cách xử trí tăng đường huyết tại nhà đúng cách

Khi phát hiện đường huyết cao nhưng chưa có dấu hiệu cấp cứu, người bệnh nên bình tĩnh kiểm tra lại chỉ số, theo dõi sức khỏe, uống đủ nước và tuân thủ phác đồ điều trị. Cách xử trí tăng đường huyết cần tránh tự ý tăng liều thuốc hoặc insulin.

Kiểm tra lại đường huyết

Khi nhận thấy đường huyết cao, trước tiên hãy kiểm tra lại bằng máy đo theo đúng hướng dẫn sử dụng. Nếu đang sử dụng máy theo dõi glucose liên tục (CGM) và chỉ số hiển thị không phù hợp với triệu chứng thực tế, có thể cần xác nhận bằng máy đo đường huyết mao mạch theo hướng dẫn của thiết bị và nhân viên y tế.

Nên ghi lại thời điểm đo, chỉ số đường huyết, thời điểm ăn uống và thuốc đã sử dụng. Nhật ký này giúp nhận diện những thời điểm đường huyết thường tăng và cung cấp thông tin hữu ích cho bác sĩ khi cần điều chỉnh kế hoạch điều trị.

Nếu người bệnh đang bị ốm và đường huyết tăng cao, cần theo dõi thường xuyên hơn theo kế hoạch “ngày bệnh” được bác sĩ hướng dẫn. Khuyến nghị người mắc đái tháo đường kiểm tra ceton khi bị bệnh và đường huyết từ 240 mg/dL trở lên; ceton cao có thể là dấu hiệu sớm của DKA.

Uống đủ nước

Đường huyết cao có thể đi kèm tình trạng đi tiểu nhiều, từ đó làm cơ thể dễ mất nước. Vì vậy, nếu không có chống chỉ định về lượng dịch, người bệnh nên uống đủ nước theo nhu cầu và hướng dẫn của bác sĩ.

Ưu tiên nước lọc hoặc các loại đồ uống không đường. Không nên sử dụng nước ngọt, trà sữa hoặc các loại nước nhiều đường với mục đích giải khát khi đường huyết đang cao vì lượng đường bổ sung có thể khiến chỉ số tiếp tục tăng.

Nếu người bệnh có bệnh thận, suy tim hoặc đang được bác sĩ yêu cầu hạn chế lượng nước uống, không nên tự tăng lượng nước mà cần tuân thủ hướng dẫn riêng.

Kiểm tra các loại thuốc uống

Quên thuốc hoặc dùng thuốc không đúng cách là một trong những nguyên nhân khiến đường huyết tăng. Người bệnh nên kiểm tra lại lịch dùng thuốc và thực hiện đúng theo đơn hoặc kế hoạch điều trị đã được bác sĩ hướng dẫn.

Tuyệt đối không tự ý tăng liều thuốc hoặc insulin chỉ vì thấy đường huyết tăng. Liều điều trị cần được cá nhân hóa dựa trên loại thuốc, tình trạng bệnh, chế độ ăn, mức độ vận động và nhiều yếu tố khác.

Nếu thường xuyên quên thuốc, có thể sử dụng hộp chia thuốc, đặt lời nhắc trên điện thoại hoặc xây dựng lịch uống thuốc cố định. Trường hợp đường huyết vẫn cao dù đã dùng thuốc đúng hướng dẫn, cần liên hệ bác sĩ để được đánh giá thay vì tự điều chỉnh liều.

Theo dõi tình trạng

Sau khi phát hiện đường huyết cao, hãy tiếp tục theo dõi chỉ số và các triệu chứng đi kèm. Người bệnh có thể ghi lại đường huyết trước hoặc sau bữa ăn theo lịch được bác sĩ hướng dẫn, cùng với thuốc, thức ăn và hoạt động thể chất trong ngày.

Nếu chỉ số liên tục cao hơn mức mục tiêu trong vài ngày, hoặc tình trạng không cải thiện dù đã thực hiện đúng kế hoạch điều trị, nên liên hệ với đội ngũ chăm sóc sức khỏe.

Không nên chỉ dựa vào một lần đo để tự kết luận tình trạng. Điều quan trọng là xem xét cả mức đường huyết, xu hướng thay đổi và triệu chứng của cơ thể.

Khi nào tăng đường huyết cần cấp cứu?

Tăng đường huyết rất cao có thể dẫn đến các biến chứng cấp tính, đặc biệt là nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA). DKA thường xảy ra khi cơ thể không có đủ insulin, khiến chất béo bị phân giải và tạo ra nhiều thể ceton. Tình trạng này có thể đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời.

Người bệnh cần đi cấp cứu hoặc gọi cấp cứu địa phương nếu đường huyết cao đi kèm một hoặc nhiều dấu hiệu:

• Buồn nôn hoặc nôn nhiều.
• Đau bụng.
• Thở nhanh hoặc khó thở.
• Hơi thở có mùi trái cây.
• Buồn ngủ nhiều, khó tỉnh táo.
• Lú lẫn hoặc khó tập trung.
• Có nồng độ ceton cao trong máu hoặc nước tiểu.
• Không thể giữ được nước hoặc thức ăn do nôn ói.

CDC cũng khuyến nghị người bệnh đi cấp cứu khi đường huyết duy trì từ 300 mg/dL trở lên, đặc biệt nếu đi kèm hơi thở mùi trái cây, nôn không thể giữ thức ăn hoặc nước, khó thở hoặc nhiều dấu hiệu DKA cùng lúc.

Nếu có máy kiểm tra ceton, người bệnh có thể kiểm tra theo hướng dẫn của bác sĩ. Với ceton máu trên 3 mmol/L hoặc ceton niệu trên 2+, NHS xem đây là mức có thể liên quan đến DKA và cần cấp cứu ngay.

Trong tình huống nghi ngờ cấp cứu, không nên tự lái xe. Hãy nhờ người khác đưa đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu địa phương. Mang theo danh sách thuốc và các thông tin điều trị đang sử dụng nếu có thể.

Những cách phòng ngừa tăng đường huyết

Phòng ngừa tăng đường huyết không chỉ dựa vào việc hạn chế đồ ngọt. Người bệnh cần duy trì kế hoạch điều trị và lối sống phù hợp trong thời gian dài.

Một số thói quen có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết gồm:

• Theo dõi đường huyết: Kiểm tra theo tần suất được bác sĩ hướng dẫn và ghi lại kết quả để nhận biết xu hướng bất thường.
• Dùng thuốc đúng chỉ định: Không tự ý bỏ thuốc, thay đổi liều hoặc ngừng insulin khi chưa được hướng dẫn.
• Ăn uống cân đối: Kiểm soát khẩu phần carbohydrate, hạn chế thực phẩm và đồ uống chứa nhiều đường bổ sung.
• Uống đủ nước: Ưu tiên nước lọc và đồ uống không đường thay cho nước ngọt có đường.
• Duy trì vận động: Hoạt động thể chất thường xuyên có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết, nhưng cần lựa chọn mức vận động phù hợp với sức khỏe.
• Kiểm soát cân nặng nếu cần: Với người thừa cân hoặc béo phì, giảm cân theo kế hoạch phù hợp có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết.
• Chủ động khi bị bệnh: Khi mắc bệnh hoặc nhiễm trùng, đường huyết có thể tăng và khó kiểm soát hơn. Người bệnh nên chuẩn bị sẵn thuốc, dụng cụ đo đường huyết và biết kế hoạch xử trí khi bị ốm.
• Khám định kỳ: Nếu đường huyết thường xuyên vượt mục tiêu, cần trao đổi với bác sĩ để đánh giá lại tình trạng và kế hoạch điều trị.

Cách xử trí tăng đường huyết cần ưu tiên kiểm tra chỉ số, uống đủ nước và dùng thuốc đúng hướng dẫn. DiaB khuyến khích theo dõi đều đặn. Khi có dấu hiệu nặng, hãy đi cấp cứu.

Thông tin trong bài viết được tổng hợp nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe và không thay thế ý kiến chuyên môn. Khi có vấn đề liên quan đến sức khỏe, hãy liên hệ với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được đánh giá và tư vấn phù hợp.

Xem thêm:

• Như thế nào là chỉ số đường huyết bình thường?
• Ý nghĩa của chỉ số đường huyết sau ăn trong bệnh đái tháo đường
• Hạ đường huyết: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Nguồn tham khảo:

• https://www.nhs.uk/conditions/high-blood-sugar-hyperglycaemia/
• https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9815-hyperglycemia-high-blood-sugar
• https://www.mskcc.org/cancer-care/patient-education/about-hyperglycemia-high-blood-sugar