Tuyến cận giáp là gì? Dấu hiệu bệnh và cách điều trị

Tuyến cận giáp là nhóm tuyến nội tiết nhỏ nhưng có vai trò quan trọng trong việc duy trì nồng độ canxi và phospho ổn định. Khi hoạt động quá mức hoặc suy giảm, cơ thể có thể xuất hiện nhiều vấn đề liên quan đến xương, thận, cơ bắp và hệ thần kinh. DiaB tổng hợp những thông tin dưới đây giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu cảnh báo và hướng xử trí các bệnh lý tuyến cận giáp.

Khái quát về tuyến cận giáp

Tuyến cận giáp (Parathyroid glands) là một nhóm gồm thường có bốn tuyến nhỏ nằm ở phía sau hoặc gần tuyến giáp, trong vùng cổ. Mặc dù có kích thước chỉ tương đương hạt gạo hoặc hạt đậu nhỏ, các tuyến này lại đảm nhiệm chức năng quan trọng trong hệ thống nội tiết.

Không giống tuyến giáp, tuyến cận giáp chủ yếu sản xuất hormone tuyến cận giáp, còn gọi là PTH (Parathyroid hormone). Hormone này tham gia điều hòa nồng độ canxi trong máu thông qua tác động lên xương, thận và quá trình chuyển hóa vitamin D.

Khi lượng canxi trong máu giảm, tuyến cận giáp nhận biết sự thay đổi và tăng tiết PTH. Hormone này thúc đẩy cơ thể huy động canxi từ xương, tăng giữ canxi tại thận và hỗ trợ quá trình tạo vitamin D hoạt động, từ đó tăng hấp thu canxi ở đường tiêu hóa.

Tuyến cận giáp hay còn gọi Parathyroid glands
Tuyến cận giáp hay còn gọi Parathyroid glands

Ngược lại, khi lượng canxi trong máu đã đạt mức phù hợp, tuyến cận giáp giảm tiết PTH. Cơ chế phản hồi này giúp cơ thể duy trì canxi trong một khoảng tương đối ổn định.

Các bệnh lý của tuyến cận giáp thường liên quan đến tình trạng sản xuất quá nhiều hoặc quá ít PTH. Trong đó, cường tuyến cận giáp có thể làm tăng canxi máu, trong khi suy tuyến cận giáp thường dẫn đến hạ canxi máu.

Vai trò của tuyến cận giáp đối với cơ thể

Vai trò quan trọng nhất của tuyến cận giáp là duy trì cân bằng canxi và phospho. Đây là những khoáng chất cần thiết cho nhiều hoạt động sinh lý, đặc biệt là chức năng của hệ thần kinh, cơ bắp và hệ xương.

PTH giúp điều chỉnh canxi theo nhiều cơ chế khác nhau:

  • Tác động lên xương: Khi canxi máu giảm, PTH thúc đẩy quá trình huy động canxi từ kho dự trữ ở xương để đưa vào máu.
  • Tác động lên thận: PTH giúp thận tăng tái hấp thu canxi, hạn chế lượng canxi bị đào thải qua nước tiểu.
  • Tác động đến vitamin D: PTH kích thích quá trình chuyển đổi vitamin D thành dạng hoạt động, qua đó hỗ trợ ruột hấp thu canxi từ thức ăn.
  • Điều hòa phospho: PTH tham gia kiểm soát cân bằng phospho cùng với canxi và vitamin D.

Canxi không chỉ cần thiết để duy trì mật độ và độ chắc khỏe của xương. Khoáng chất này còn tham gia vào quá trình co cơ, truyền tín hiệu thần kinh và nhiều hoạt động tế bào khác. Vì vậy, rối loạn PTH có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan thay vì chỉ gây vấn đề tại xương.

Khi PTH tăng kéo dài, cơ thể có thể huy động quá nhiều canxi từ xương, làm giảm mật độ xương và tăng nguy cơ sỏi thận nếu canxi máu hoặc canxi niệu tăng. Ngược lại, PTH không đủ có thể khiến canxi máu giảm, gây co thắt hoặc co cứng cơ và các triệu chứng thần kinh cơ khác.

PTH giúp duy trì canxi máu và hỗ trợ hoạt động thần kinh cơ
PTH giúp duy trì canxi máu và hỗ trợ hoạt động thần kinh cơ

Nguyên nhân gây bệnh tuyến cận giáp

Bệnh lý tuyến cận giáp có thể xuất phát trực tiếp từ bất thường tại tuyến hoặc là hậu quả của một bệnh lý khác. Một số nguyên nhân thường được quan tâm gồm u tuyến cận giáp, bệnh thận mạn, thiếu vitamin D, tổn thương sau phẫu thuật vùng cổ và tăng sản tuyến.

U tuyến cận giáp

U tuyến cận giáp, đặc biệt là adenoma, là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất của cường tuyến cận giáp nguyên phát. Đây thường là khối u lành tính khiến một tuyến cận giáp hoạt động quá mức và sản xuất nhiều PTH hơn nhu cầu của cơ thể.

Khi PTH tăng không phù hợp, canxi có thể được huy động nhiều hơn từ xương và được giữ lại tại thận, khiến nồng độ canxi trong máu tăng. Một số người không có triệu chứng rõ ràng và chỉ tình cờ phát hiện bất thường qua xét nghiệm máu.

Nếu bệnh gây tăng canxi đáng kể, sỏi thận, suy giảm mật độ xương hoặc các biến chứng khác, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật loại bỏ tuyến cận giáp hoạt động bất thường. Phẫu thuật là phương pháp điều trị có khả năng chữa khỏi cường tuyến cận giáp nguyên phát trong nhiều trường hợp.

U tuyến cận giáp là một trong những nguyên nhân của cường tuyến cận giáp nguyên phát
U tuyến cận giáp là một trong những nguyên nhân của cường tuyến cận giáp nguyên phát

Suy thận mạn và thiếu vitamin D

Suy thận mạn có thể gây rối loạn chuyển hóa khoáng chất và hormone trong cơ thể. Khi chức năng thận suy giảm, thận giảm khả năng chuyển vitamin D thành dạng hoạt động và đào thải phospho. Những thay đổi này có thể làm mất cân bằng canxi – phospho và kích thích tuyến cận giáp tăng tiết PTH.

Thiếu vitamin D cũng có thể góp phần làm giảm hấp thu canxi ở đường ruột. Khi lượng canxi cung cấp cho cơ thể không đủ, tuyến cận giáp có xu hướng tăng sản xuất PTH để duy trì canxi máu.

Tình trạng này có thể dẫn đến cường tuyến cận giáp thứ phát, thường gặp ở người mắc bệnh thận mạn. Điều trị không chỉ tập trung vào PTH mà còn cần kiểm soát nguyên nhân nền, cân bằng canxi, phospho và vitamin D theo chỉ định của bác sĩ.

Tổn thương tuyến cận giáp sau phẫu thuật vùng cổ

Suy tuyến cận giáp có thể xảy ra khi tuyến bị tổn thương hoặc vô tình bị loại bỏ trong quá trình phẫu thuật vùng cổ. Nguy cơ này có thể liên quan đến các phẫu thuật tuyến giáp, tuyến cận giáp hoặc một số phẫu thuật vùng đầu cổ.

Khi tuyến cận giáp không sản xuất đủ PTH, khả năng duy trì canxi máu bị suy giảm. Người bệnh có thể xuất hiện hạ canxi máu với các biểu hiện như tê quanh miệng, tê ngón tay, ngón chân, chuột rút hoặc co thắt cơ.

Điều trị thường tập trung vào việc đưa nồng độ canxi và vitamin D về mức phù hợp. Một số trường hợp cần bổ sung kéo dài và được theo dõi xét nghiệm định kỳ để hạn chế nguy cơ biến chứng do hạ canxi.

Phẫu thuật vùng cổ có thể ảnh hưởng tuyến cận giáp và PTH
Phẫu thuật vùng cổ có thể ảnh hưởng tuyến cận giáp và PTH

Tăng sản tuyến cận giáp

Tăng sản tuyến cận giáp là tình trạng nhiều tuyến cận giáp phát triển lớn hơn bình thường và hoạt động mạnh hơn. Đây có thể là nguyên nhân của cường tuyến cận giáp nguyên phát, đặc biệt khi nhiều tuyến cùng bị ảnh hưởng.

Việc tăng sản cũng thường liên quan đến cường tuyến cận giáp thứ phát ở người mắc bệnh thận mạn kéo dài. Khi cơ thể liên tục kích thích tuyến cận giáp để duy trì cân bằng khoáng chất, các tuyến có thể tăng kích thước và tiết PTH nhiều hơn.

Việc điều trị phụ thuộc nguyên nhân, mức độ rối loạn canxi – phospho, chức năng thận và nguy cơ biến chứng. Người bệnh không nên tự sử dụng canxi hoặc vitamin D với liều cao khi chưa có chỉ định, bởi việc bổ sung không phù hợp có thể làm thay đổi thêm cân bằng khoáng chất.

Triệu chứng của tuyến cận giáp

Bản thân tuyến cận giáp bị rối loạn không phải lúc nào cũng gây triệu chứng rõ ràng. Đặc biệt, cường tuyến cận giáp nguyên phát có thể được phát hiện tình cờ khi xét nghiệm máu cho thấy canxi tăng.

Khi triệu chứng xuất hiện, người bệnh có thể gặp:

  • Mệt mỏi, suy nhược hoặc giảm khả năng tập trung.
  • Yếu cơ, đau cơ hoặc đau xương khớp.
  • Khát nước nhiều và đi tiểu thường xuyên.
  • Chán ăn, buồn nôn hoặc táo bón.
  • Đau bụng ở một số trường hợp.
  • Thay đổi tâm trạng hoặc cảm giác chán nản.
  • Tê bì, chuột rút hoặc co thắt cơ khi canxi máu giảm.

Các biểu hiện trên không đặc hiệu cho bệnh tuyến cận giáp. Vì vậy, chỉ dựa vào triệu chứng là chưa đủ để xác định nguyên nhân. Bác sĩ thường cần kết hợp xét nghiệm canxi, PTH và các chỉ số liên quan, đồng thời đánh giá chức năng thận, vitamin D và tình trạng xương khi cần thiết.

Mệt mỏi yếu cơ và đau xương có thể liên quan rối loạn PTH
Mệt mỏi yếu cơ và đau xương có thể liên quan rối loạn PTH

Dấu hiệu cảnh báo bệnh tuyến cận giáp

Một số biểu hiện có thể khiến người bệnh cần lưu ý đến khả năng rối loạn tuyến cận giáp, đặc biệt nếu kéo dài hoặc xuất hiện cùng kết quả xét nghiệm canxi bất thường.

Các dấu hiệu đáng chú ý gồm:

  • Xét nghiệm máu nhiều lần cho thấy canxi tăng hoặc giảm bất thường.
  • Thường xuyên khát nước và đi tiểu nhiều không rõ nguyên nhân.
  • Đau xương, yếu cơ hoặc mệt mỏi kéo dài.
  • Có tiền sử sỏi thận hoặc tái phát sỏi thận.
  • Mật độ xương giảm, loãng xương hoặc gãy xương do chấn thương nhẹ.
  • Tê quanh miệng, tê đầu ngón tay, ngón chân hoặc co thắt cơ.
  • Xuất hiện các triệu chứng hạ canxi sau phẫu thuật tuyến giáp hoặc vùng cổ.
  • Có bệnh thận mạn kèm bất thường về canxi, phospho hoặc PTH.

Đặc biệt, người vừa trải qua phẫu thuật vùng cổ cần chú ý các triệu chứng như tê bì, co cơ hoặc co thắt cơ. Đây có thể là dấu hiệu hạ canxi liên quan đến suy tuyến cận giáp và cần được đánh giá y tế.

Khi nghi ngờ bệnh, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm canxi máu, PTH, phospho, vitamin D và chức năng thận. Trong một số trường hợp cường tuyến cận giáp cần phẫu thuật, siêu âm, xạ hình tuyến cận giáp hoặc CT có thể được sử dụng để xác định vị trí tuyến bất thường trước can thiệp.

Các bệnh lý tuyến cận giáp thường gặp

Các bệnh lý tuyến cận giáp thường được phân loại dựa trên mức độ hoạt động của tuyến và nguyên nhân gây rối loạn PTH, bao gồm:

  • Cường tuyến cận giáp nguyên phát: Xảy ra khi tuyến cận giáp sản xuất quá nhiều PTH do các nguyên nhân tại tuyến, chẳng hạn như u tuyến hoặc tăng sản. Tình trạng này có thể dẫn đến tăng canxi máu, mất mật độ xương và sỏi thận.
  • Cường tuyến cận giáp thứ phát: Thường là phản ứng của cơ thể trước tình trạng canxi thấp hoặc rối loạn chuyển hóa khoáng chất, phổ biến ở người mắc bệnh thận mạn hoặc thiếu vitamin D. Việc điều trị cần tập trung vào nguyên nhân gây tăng PTH.
  • Suy tuyến cận giáp: Xảy ra khi tuyến cận giáp sản xuất không đủ PTH, dẫn đến hạ canxi máu và có thể kèm tăng phospho. Người bệnh có thể gặp các triệu chứng như tê bì, chuột rút, co cứng hoặc co thắt cơ. Trường hợp nặng có thể gây rối loạn nhịp tim hoặc co giật.

Phương pháp điều trị các bệnh lý tuyến cận giáp phụ thuộc vào tình trạng cụ thể của người bệnh:

  • Đối với cường tuyến cận giáp nguyên phát: Bác sĩ có thể theo dõi nếu bệnh nhẹ và chưa có chỉ định phẫu thuật. Khi cần thiết, phẫu thuật loại bỏ tuyến hoạt động quá mức thường là phương pháp điều trị chủ yếu. Một số trường hợp không thể phẫu thuật hoặc cần kiểm soát bệnh bằng thuốc có thể được điều trị nội khoa tùy theo nguyên nhân.
  • Đối với suy tuyến cận giáp: Điều trị thường hướng đến duy trì nồng độ canxi phù hợp bằng canxi và vitamin D theo chỉ định của bác sĩ. Người bệnh cần tái khám và xét nghiệm định kỳ để điều chỉnh liều, tránh tình trạng thiếu hoặc thừa canxi.
Suy tuyến cận giáp xảy ra khi tuyến sản xuất không đủ PTH
Suy tuyến cận giáp xảy ra khi tuyến sản xuất không đủ PTH

Những cách phòng ngừa bệnh tuyến cận giáp

Không phải tất cả bệnh lý tuyến cận giáp đều có thể phòng ngừa hoàn toàn, đặc biệt với những trường hợp liên quan đến yếu tố di truyền, u tuyến hoặc tổn thương sau phẫu thuật. Tuy nhiên, duy trì sức khỏe xương và kiểm soát các yếu tố nguy cơ có thể giúp hạn chế một số rối loạn liên quan.

Bạn có thể chú ý những nguyên tắc sau:

  • Duy trì chế độ ăn cân bằng: Bổ sung đủ canxi, vitamin D và các chất dinh dưỡng cần thiết từ thực phẩm phù hợp với nhu cầu cá nhân.
  • Theo dõi sức khỏe thận: Người mắc bệnh thận mạn cần tuân thủ lịch kiểm tra và điều trị để hạn chế rối loạn canxi – phospho và tăng PTH thứ phát.
  • Vận động thường xuyên: Hoạt động thể chất phù hợp giúp duy trì sức khỏe cơ bắp và xương, đồng thời hỗ trợ kiểm soát cân nặng.
  • Không tự ý bổ sung canxi hoặc vitamin D liều cao: Việc sử dụng thực phẩm bổ sung nên dựa trên nhu cầu thực tế và hướng dẫn của nhân viên y tế.
  • Khám sức khỏe khi có dấu hiệu bất thường: Những người có sỏi thận tái phát, loãng xương, hạ hoặc tăng canxi máu không rõ nguyên nhân nên được đánh giá nguyên nhân.
  • Theo dõi sau phẫu thuật vùng cổ: Người từng phẫu thuật tuyến giáp, tuyến cận giáp hoặc vùng đầu cổ nên tuân thủ lịch xét nghiệm và hướng dẫn theo dõi của bác sĩ.

Đặc biệt, nếu đã được chẩn đoán bệnh tuyến cận giáp, người bệnh không nên tự điều chỉnh thuốc, canxi hoặc vitamin D dựa trên triệu chứng. Việc điều trị cần căn cứ vào nồng độ canxi, PTH, phospho, vitamin D, chức năng thận và tình trạng xương của từng người.

Tuyến cận giáp tuy có kích thước nhỏ nhưng giữ vai trò thiết yếu trong điều hòa canxi, phospho và sức khỏe xương. Những bất thường như cường hoặc suy tuyến cận giáp có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan nếu không được phát hiện và xử trí phù hợp. DiaB khuyến nghị người có triệu chứng bất thường hoặc kết quả canxi, PTH không ổn định nên thăm khám để được đánh giá nguyên nhân và điều trị đúng cách.

Thông tin trong bài viết được tổng hợp nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe và không thay thế ý kiến chuyên môn. Khi có vấn đề liên quan đến sức khỏe, hãy liên hệ với bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được đánh giá và tư vấn phù hợp.

Xem thêm:

Nguồn tham khảo:

  • https://my.clevelandclinic.org/health/body/parathyroid-gland
  • https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/the-parathyroid-glands
  • https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11009140/
  • https://www.parathyroid.com/parathyroid.htm
Chương trình DiaB

Bạn có nguy cơ tiểu đường không?

  • ✓Vài câu hỏi ngắn, làm ngay
  • ✓Biết mức nguy cơ của bạn
  • ✓Gợi ý bước tiếp theo phù hợp
Làm bài kiểm tra →
Contact Me on Zalo